မေးမြန်းပါ။ ဆင်ခြင်ပါ။

စိတ်၏ဖြစ်စဉ်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာအမြင်အရ အကျဉ်းချုပ်ရှင်းပြရလျှင် - စိတ်သည် အာရုံတစ်ခုကို ရိုက်ခတ်သည့်အခါ ဖြစ်ပေါ်လာပါသည်။ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်း (ငါးပါးသော အာရုံကို လှည့်လည်ကြည့်ရှုခြင်း) မှစ၍ ဝိထိစိတ်အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ပေါ်လာပြီး၊ ဘဝင်ကျသွားပါသည်။ ထိုဖြစ်စဉ်တွင် စိတ်သည် အကြောင်းတရားများကြောင့် အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပျက်နေပါသည်။ စိတ်တစ်ခု၏သက်တမ်းသည် အလွန်တိုတောင်းပြီး၊ တစ်ချက်မျှော့ချိန်၏ သန်းပေါင်းများစွာသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုသာ ကြာမြင့်ပါသည်။ ဤသို့ဖြင့် စိတ်သည် အကြောင်းတရားများနှင့် အကျိုးတရားများ ဆက်စပ်လျက် အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပျက်နေသောကြောင့် မတည်မြဲသော သဘာဝရှိပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် စိတ်၏သဘာဝကို နားလည်ခြင်းဖြင့် ဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်ရန် သင်ကြားပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ဗုဒ္ဓဘာသာအယူအဆအရ ၃၁ဘုံတွင် စိတ်ကိုရပ်တန့်နိုင်သော သတ္တဝါများရှိပါသည်။ အဓိကအားဖြင့် ရူပဘုံနှင့် အရူပဘုံရှိ ဘုရားရှင်များ၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများ၊ ရဟန္တာများ နှင့် သမာပတ်ဝင်စားနိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်များဖြစ်ပါသည်။ ဤပုဂ္ဂိုလ်များသည် နိရောဓသမာပတ်ဝင်စားခြင်းဖြင့် ခန္ဓာကိုယ်နှင့် စိတ်ကို ယာယီရပ်တန့်စေနိုင်ပါသည်။ ဤအခြေအနေတွင် စိတ်လှုပ်ရှားမှုများ ယာယီရပ်တန့်သွားပြီး၊ အလွန်နက်နဲသော စိတ်ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရရှိပါသည်။ သို့သော် ဤအခြေအနေသည် အမြဲတမ်းမဟုတ်ဘဲ၊ သမာပတ်မှထွက်လာသောအခါ ပုံမှန်စိတ်လှုပ်ရှားမှုများ ပြန်လည်စတင်ပါသည်။ ဤသည်မှာ နိဗ္ဗာန်နှင့် မတူညီပါ။ နိဗ္ဗာန်သည် စိတ်နှင့် ခန္ဓာကိုယ်အားလုံး အပြီးတိုင်ချုပ်ငြိမ်းသွားခြင်းဖြစ်ပါသည်။

ဗုဒ္ဓဝါဒအရ ကံသည် စိတ်တွင် တည်ရှိပါသည်။ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး၏ စိတ်၊ နှလုံး၊ အသိစိတ်တွင် ကံသည် အရှိန်အဟုန်အဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။ ကျွန်ုပ်တို့၏ စိတ်ကူး၊ အတွေးအခေါ်၊ စကားလုံးများနှင့် လုပ်ဆောင်ချက်များသည် ကံဟူသော စွမ်းအင်ကို ဖန်တီးပြီး ထိုစွမ်းအင်သည် စိတ်တွင် သိုလှောင်ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်နေပါသည်။ ထို့ကြောင့် ကံသည် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ နေရာတစ်ခုတွင် တည်ရှိနေခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေအနေတစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိနေကြောင်း ဗုဒ္ဓဝါဒက သင်ကြားပါသည်။

စိတ်သည် ကိုယ်ခန္ဓာတစ်ခုလုံးနှင့် ဆက်စပ်နေပါသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာအယူအဆအရ စိတ်သည် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုမဟုတ်ဘဲ၊ သတိ၊ ဉာဏ်ပညာ၊ စိတ်ခံစားမှုများ စသည့် မြင့်မြတ်သော စွမ်းရည်များ၏ စုစည်းမှုဖြစ်ပါသည်။ စိတ်သည် ဦးနှောက်နှင့် အနီးကပ်ဆက်စပ်နေသော်လည်း ဦးနှောက်ထဲတွင်သာ တည်ရှိသည်ဟု ဆိုနိုင်မည်မဟုတ်ပါ။ ထို့ကြောင့် စိတ်သည် တစ်နေရာတည်းတွင် တည်ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်၍မရဘဲ၊ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါးပေါင်းစပ်မှုမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော အသိစိတ်အဖြစ် နားလည်နိုင်ပါသည်။ စိတ်ကို လေ့ကျင့်ခြင်းဖြင့် ဉာဏ်ပညာတိုးတက်စေနိုင်ပြီး၊ နိဗ္ဗာန်ရရှိရေးအတွက် အထောက်အကူဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။

ကထိန်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ အရေးကြီးသော ဘာသာရေးအခမ်းအနားတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ ကထိန်ဖြစ်ပေါ်လာပုံမှာ ဗုဒ္ဓလက်ထက်တွင် ရဟန်းတော်များ မိုးကာလ ၃ လပတ်လုံး တစ်နေရာတည်းတွင် သီတင်းသုံးကြပြီးနောက် ဝါဆိုလပြည့်နေ့မှ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့အထိ ကထိန်ခင်းခွင့်ရသည်ဟု မှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြထားပါသည်။ ကထိန်၏ အကျိုးတရားများမှာ: ၁။ ကုသိုလ်ကောင်းမှုပွားများခြင်း ၂။ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်နိုင်ခြင်း ၃။ စိတ်ကြည်လင်ခြင်း၊ ပီတိဖြစ်ခြင်း ၄။ သံဃာတော်များအား လှူဒါန်းခြင်းဖြင့် ကောင်းမှုကုသိုလ်ရခြင်း ၅။ သာသနာတော်ကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရာရောက်ခြင်း ကထိန်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့အတွက် အထွတ်အမြတ်ထားရသော အလှူဒါနတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ ကုသိုလ်အကျိုးကြီးမားသောကြောင့် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့ နှစ်စဉ်ပြုလုပ်လေ့ရှိပါသည်။

ဗုဒ္ဓဘာသာနည်းအရ နတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် သိဒ္ဓိမဟိဒ္ဓိ ယုံကြည်မှုများသည် ဗုဒ္ဓ၏အဓိကလမ်းစဉ်များ မဟုတ်ပါ။ ဗုဒ္ဓက လူသားများကို မိမိကိုယ်ကို အားကိုးရန်၊ ကိုယ်ကျင့်တရားကောင်းမွန်စွာ နေထိုင်ရန်၊ သတိပဋ္ဌာန်တရားကျင့်ကြံရန် သွန်သင်ခဲ့ပါသည်။ ဒုက္ခချုပ်ငြိမ်းရာနိဗ္ဗာန်ရောက်ကြောင်း မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးလမ်းစဉ်ကိုသာ ညွှန်ပြခဲ့ပါသည်။ နတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် သိဒ္ဓိမဟိဒ္ဓိ ယုံကြည်မှုများသည် နောက်ပိုင်းမှ ပေါင်းစပ်ဝင်ရောက်လာသော ယုံကြည်မှုများသာ ဖြစ်ပါသည်။

ရှင်ဥပဂုတ္တသည် ဗုဒ္ဓဝင်ရာဇဝင်များတွင် ဖော်ပြထားသော ရဟန္တာတစ်ပါး ဖြစ်ပါသည်။ သို့သော် သမိုင်းအထောက်အထားများအရ သူ၏ ဖြစ်တည်မှုကို အတိအကျ အတည်ပြုရန် ခက်ခဲပါသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရိုးရာပုံပြင်များအရ ရှင်ဥပဂုတ္တသည် ဗုဒ္ဓပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ခန့်အကြာတွင် ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်ဟု ဆိုပါသည်။ သူသည် သာသနာတော်ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သူအဖြစ် လူသိများပြီး၊ အသောကမင်းကြီးလက်ထက်တွင် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ကြပါသည်။ သို့သော် ထိုအကြောင်းအရာများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရိုးရာယုံကြည်မှုများ ဖြစ်ပြီး၊ သမိုင်းအထောက်အထားအရ တိကျသေချာစွာ အတည်ပြုနိုင်ခြင်း မရှိသေးပါ။ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များအနေဖြင့် ရှင်ဥပဂုတ္တ၏ ပုံပြင်များကို သာသနာတော်အပေါ် သဒ္ဓါကြည်ညိုမှု တိုးပွားစေရန် နှင့် ကိုယ်ကျင့်တရားကောင်းမွန်စေရန် အတွက် အသုံးပြုကြပါသည်။

ဤမေးခွန်းကို ဗုဒ္ဓဒေသနာအရ ရှင်းပြရလျှင် ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးဆက်စပ်နေပုံကို ပြောရပါမည်။ ကံဆိုသည်မှာ ကျွန်ုပ်တို့၏ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ် လုပ်ရပ်များဖြစ်ပြီး ထိုကံများသည် အကျိုးပေးသည့်အခါ ကောင်းကျိုး သို့မဟုတ် ဆိုးကျိုးအဖြစ် ပြန်လည်ခံစားရပါသည်။ အကုသိုလ်ကံပြုခြင်းက မကောင်းသောအကျိုးဆက်ရသည်ဟူသော သဘောတရားကို ဗုဒ္ဓဝင်တွင် ဒေဝဒတ်၏ဇာတ်ကြောင်းဖြင့် သရုပ်ဖော်ထားပါသည်။ ဒေဝဒတ်သည် ဗုဒ္ဓကို သတ်ရန်ကြံစည်သောကြောင့် နောက်ဆုံးတွင် မြေမျိုခံရပြီး ငရဲကျရသည်ဟု ဆိုပါသည်။ ဤဥပမာသည် အကုသိုလ်ကံကြီးပြုခြင်းကြောင့် ကြီးလေးသောဆိုးကျိုးခံစားရကြောင်း သက်သေပြနေပါသည်။ သို့သော် ဗုဒ္ဓဝေနေယျတို့အနေဖြင့် မိမိဘဝတွင် ကြုံတွေ့ရသောအဖြစ်အပျက်များကို သတိပဉ္စတန်ဖြင့် ဆင်ခြင်သုံးသပ်ပြီး မိမိ၏ကံကြမ္မာကို မိမိဖန်တီးကြောင်း နားလည်သဘောပေါက်ရန် အရေးကြီးပါသည်။

ကုသိုလ်ကံနှင့် ပတ်သက်၍ ဗုဒ္ဓဘာသာအမြင်အရ ရှင်းပြရလျှင်: ကုသိုလ်ကံသည် စိတ်၏သန့်စင်မှုနှင့် ကောင်းမွန်သော အကျင့်တို့မှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ထိုကံက ကောင်းကျိုးပေးကြောင်း ယုံကြည်ရခြင်းမှာ: ၁။ ကိုယ်ကျင့်တရားကောင်းမွန်ခြင်းက စိတ်ငြိမ်းချမ်းမှုကို ဖြစ်စေသည်။ ၂။ သူတပါးအပေါ် ကြင်နာမှုက ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ဆက်ဆံရေးကို ကောင်းမွန်စေသည်။ ၃။ စိတ်ဓာတ်ကောင်းခြင်းက ကျန်းမာရေးကို အထောက်အကူပြုသည်။ ၄။ ပရဟိတလုပ်ငန်းများက လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းကို တိုးတက်စေသည်။ သို့သော် ဗုဒ္ဓဝါဒတွင် ကံ၏အကျိုးပေးမှုကို နားလည်ရန် အဓိကအချက်မှာ စိတ်၏သန့်စင်မှုဖြစ်ပါသည်။ ကံ၏အကျိုးဆက်ကို သိမြင်နိုင်ရန် ဉာဏ်ပညာလိုအပ်ပြီး၊ ကံ၏အကျိုးပေးမှုကို လွတ်မြောက်ရာလမ်းအဖြစ် မယူဆသင့်ပါ။

ဗုဒ္ဓဘာသာအမြင်အရ အရက်လှူခြင်းသည် ကုသိုလ်မရနိုင်ပါ။ အကြောင်းမှာ အရက်သည် မူးယစ်စေသော အရာဖြစ်ပြီး သတိပဋ္ဌာန်ကို ပျက်စီးစေသောကြောင့် ဖြစ်ပါသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များအနေဖြင့် ငါးပါးသီလထဲမှ စတတ္ထသီလဖြစ်သော အရက်သေစာမသောက်ခြင်းကို စောင့်ထိန်းရန် တိုက်တွန်းထားပါသည်။ ထို့ကြောင့် အရက်လှူခြင်းသည် သူတစ်ပါးကို မကောင်းမှုပြုရာရောက်သဖြင့် ကုသိုလ်မရနိုင်ပါ။ အစားအစာ၊ ဆေးဝါး၊ အဝတ်အထည် စသည့် အခြားအကျိုးရှိသော ပစ္စည်းများကိုသာ လှူဒါန်းသင့်ပါသည်။